MERCOSUR: Latin Amerika İçin Bir AB Modeli

0
900
mercosur

   Birbirine yakın ülkelerin arasında doğal olarak gelişen durum bölgeselleşme ve onun sonucunda ortaya çıkan örgütlere verilebilecek en güzel örneklerden biri de MERCOSUR’ dur.  Güney Ortak Pazarı (MERCOSUR)  örgütünün kurulmasını sağlayan 3 önemli antlaşma vardır. Bunlardan ilki, 26 Mart 1991 yılında Brezilya ve Arjantin’e Paraguay ve Uruguay’ın katılımıyla Avrupa Birliği (AB) göz önüne alınarak hazırlanan ‘Asuncion Antlaşması’ olup, bahse konu Anlaşma ile ‘Güney Ortak Pazarı’ (MERCOSUR) Organizasyonu oluşturulmuştur. İkinci önemli Anlaşma, 17 Aralık 1994’te imzalanan ve ‘Asuncion Anlaşması’na ek yapılmak suretiyle MERCOSUR’un kurumsal altyapısını düzenleyen ‘Ouro Preto Protokolü’dür. Üçüncü önemli Anlaşma ise, 18 Şubat 2002’de imzalanan ve ilgili ülkeler arasındaki ihtilafların çözülebilmesine dair esasları düzenleyen ‘Olivos Protokolü’dür. [1]

MERCOSUR’a tam üye ülkeler: Arjantin, Brezilya, Paraguay, Uruguay ve Venezuela’dır. Ortak üye ülkeler Şili, Bolivya, Ekvator, Peru ve Kolombiya’dır.[2] Örgütün genel merkezi Uruguay’ın başkenti Montevideo’dadır. Üye ülkelerden Brezilya ve Arjantin geçmişte uzun bir süre boyunca ekonomik krizler ve askeri müdahalelerle karşı karşıya kalmıştır. Bütün bu süreçler bittikten sonra iki ülke yeniden demokratikleşmeye başlamış ve birbirine yakınlaşmıştır.  Yakınlaşmanın sonucu olarak iki ülkenin devlet başkanı Alfonsin ve Jose Sarney, 30 Kasım tarihinde bir araya gelerek MERCOSUR’un temel taşı sayılacak Foz de Iguazu Deklarasyonu’nu imzalamışlardır. İki ülkede ilk defa ekonomi politikalarının gözden geçirilmesi gerektiğini bu bildirgede belirtmiştir.

29 Temmuz 1986 tarihinde 12 farklı sektörde işbirliği protokolleri içeren “el Programa de Integración y Cooperación Economica” (PICE), yani “Bütünleşme ve Ekonomik İşbirliği Programı” hazırlanmıştır.[3] 29 Kasım 1988 tarihindeyse iki ülke arasında 10 yıl içerisinde ortak pazara geçişin tamamlanmasını öngören “Bütünleşme, İşbirliği ve Kalkınma Antlaşması” imzalanmıştır. Bütünleşme planı diyebileceğimiz bu antlaşmayla ilk etapta gümrük politikası, iç ve dış ticaret, tarım, sanayi, ulaşım, bilim ve teknoloji gibi alanlarda uyum düzenlemeleri yapılacağı ifade edilmiştir.

MERCOSUR örgütünün kurulmasındaki esas amaç Latin Amerika halklarının entegrasyonunun sağlanması ve liberal ekonominin gerçekleştirilmesidir. Avrupa da aynı amaçlar doğrultusunda İkinci Dünya Savaşı’nın yıkıntılarını azaltmak ve yanlış ekonomik politikaları düzeltmek amacıyla 1957 yılında Roma Antlaşmasını imzalayarak Avrupa Birliğini kurmuştur.  Bu yüzden MERCOSUR’a bir rol model olmuştur. MERCOSUR’un kurulma amaçlarını daha özele indirgersek Güney Amerika ülkelerindeki iç ve dış güvenlik çekinceleri ve gerçekleştirilen başarısız makroekonomik politikaların etkili olduğu söylenebilir.

Şimdide örgüt yapılanmasına bakalım: Örgütün 9 ana organı bulunmaktadır.  Bunlardan Ortak Pazar Konseyi, Ortak Pazar Grubu ve Ticaret Komisyonu karar alıcı organlardır.

Ortak Pazar Konseyi (Consejo del Mercado Común)

Aldığı kararlar bakımından MERCOSUR’un üst ve siyasi organıdır. Buna örnek olarak 48.  MERCOSUR Zirvesi’nde Bolivya’nın MERCOSUR’a tam üyeliğine ilişkin yeni bir protokol ile Surinam-MERCOSUR ve Guyana-MERCOSUR Ortaklık Çerçeve Antlaşmaları’nın imzalanmış olması gösterilebilir.[4] En az 6 ayda bir toplantılar yapılır. Toplantılara üye ülkelerin Dışişleri Bakanları, Ekonomi Bakanları ve Devlet Başkanları katılır.

Ortak Pazar Grubu (Grupo Mercado Común)

MERCOSUR’un yürütme organıdır. Konsey’e karar tasarıları önerme yetkisine de sahiptir. Verdiği kararlar bütün üye ülkeler için bağlayıcıdır. Grubun üyeleri, birliğe üye devletlerin gönderdiği memurlardan oluşur. Bu gönderilenler arasında dışişleri ve ekonomi bakanlıkları ile merkez bankalarından temsilcilerin olması mecburidir.

Ticaret Komisyonu (Comisión de Comercio del Mercosur)

Gümrük birliği sürecinin yürütülmesinden sorumlu Ortak Pazar Grubu’na destek bir organdır. Ortak dış tarifeleriyle ilgili her konu Ticaret Komisyonu’nun görevi kapsamındadır. Komisyon üye ülkelerin gönderdiği memurlardan oluşur.

Mercosur Parlamentosu (Parlamento del Mercosur – Parlasur)

MERCOSUR’a üye ülke halklarının siyasi ve ideolojik olarak temsil edildiği yerdir. Bağımsız bir kuruluştur. Aldığı kararlar tavsiye niteliğindedir. Üye ülkelerin iç işlerindeki süreçlerin hızlandırmasını amaçlamaktadır. Parlamento Uruguay’ın başkenti Montevideo’dadır.

Ekonomik ve Sosyal Alanda Danışsal Forum (Foro Consultivo Económico-Social)

Özel sektör temsilcilerinden oluşan Forum aracılığıyla sivil toplumunda MERCOSUR bütünleşmesinde yer alması amaçlanmıştır. Ortak Pazar Grubu’na danışmanlık etme işlevine sahiptir.

Sekretarya (Secretaría del Mercosur)

MERCOSUR’un diğer organlarına danışmanlık ve teknik destek sağlar. Bu sekretaryanın işlevi 2002 yılı itibariyle değişmiştir. İdari Sekretarya’dan Teknik bir sekretaryaya dönüşmüştür.

Daimi Gözden Geçirme Mahkemesi (Tribunal Permanente de Revisión del Mercosur)

MERCOSUR’a üye ülkeler arasındaki anlaşmazlıkları çözmek ve uluslararası hukuku doğru uygulayıp yorumlamak amacıyla kurulmuştur. Üyeleri; her ülkeden birer hakem, oybirliğiyle seçilen bir hakem ve bir de sekreterden oluşur.

 İdare ve İş Mahkemesi (Tribunal Administrativo-Laboral del Mercosur)

Bu mahkeme, MERCOSUR bünyesinde çalışan kişilerle onların çalıştıkları organlar arasındaki anlaşmazlıkların çözülmesi için kurulmuş bir mahkemedir.

Hukuk Devletini Destekleme ve Geliştirme Merkezi (Centro Mercosur de Promoción de Estado de Derecho)

 MERCOSUR bünyesinde gerçekleştirilecek akademik araştırma, eğitim, değişim programı, konferans ve seminer gibi faaliyetlerle hukuk devleti anlayışının üye ülkelerde geliştirilmesi amacıyla kurulmuş bir organdır.

MERCOSUR’un ekonomik gelişimine bakacak olursak: MERCOSUR yaklaşık 275 milyon toplam nüfusu ve cari fiyatlarla 3,5 trilyon ABD dolarına yaklaşan ekonomik büyüklüğü ile AB ve NAFTA’dan sonra en büyük ticari blok olma özelliğini göstermektedir.[5]

Dengeli ekonomik büyüme ile bölgedeki fakirlik oranı azalmış ve kişi başına düşen gelir 12 bin dolara yükselmiştir. Ayrıca MERCOSUR 2015 yılı itibariyle Avrupa Birliğine 44.2 milyon Euro ihracat yapmıştır.[6]

Brezilya

2011 yılında yüzde 2,7’lik büyüme oranıyla yaklaşık 2,5 trilyon dolarlık bir ekonomik büyüklüğe ulaşan Brezilya, dünyanın en büyük altıncı ekonomisi haline gelmiştir. Latin Amerika bölgesinin en büyük ekonomisi olan Brezilya, dünya GSYH’sinin yaklaşık yüzde 3’üne sahip bulunmaktadır.

Arjantin

Arjantin ekonomisi genelde tarım ve tarıma dayalı sanayi ağırlıklı bir yapıya sahiptir. GSYH’nin yüzde 10’u tarım, yüzde 31’i sanayi ve geri kalanı da hizmetlerden oluşmaktadır. Hızla artan tarım ürünleri fiyatları Arjantin ekonomisi için önemli bir büyüme kaynağı haline gelmiştir. Yaklaşık 270 bin km2 (toplam yüzölçümünün %9,2’si) büyüklüğündeki bir alan tarıma elverişli durumdadır. Soya, ayçiçeği, mısır, buğday, arpa, yulaf, pirinç, aspir, pamuk, fasulye, çay, tütün, şekerkamışı, üzüm, narenciye, elma, armut ülkede yetiştirilen en önemli meyve ve sebzelerdir.

Venezüella

Venezüella, MERCOSUR’un Brezilya ve Arjantin’den sonraki üçüncü büyük ekonomisi konumundadır. Büyük ölçüde petrol gelirleri üzerine kurulu bir ekonomiye sahip olan ülke, küresel kriz sırasında petrol fiyatlarındaki gelişmelerden önemli ölçüde etkilenmektedir. Venezüella, büyük değerlerde hizmet ticaret ve faktör gelirleri açığı verdiği halde dış ticaret fazlası nedeniyle cari işlemler fazlası veren bir ülkedir. 2012 yılı Ocak-Eylül döneminde 13 milyar doları aşan cari işlemler fazlasının yılsonunda 18,5 milyar dolar olarak gerçekleştiği tahmin edilmektedir. Yaklaşık 96 milyar dolar ihracat ve 56 milyar dolar ithalat yapan Venezüella’da yılsonu dış ticaret fazlası yaklaşık 40 milyar dolara ulaşmıştır.  Ülkenin en önemli ihraç kalemi olan petrolün toplam ihracat içindeki payı yüzde 95’ler seviyesindedir. İhracatta yaklaşık yüzde 43’lük paya sahip olan ABD, Venezüella’nın açık farkla en büyük pazarı konumundadır.

 Uruguay

Uruguay yaklaşık 3,4 milyonluk nüfusu ile MERCOSUR’un nüfus açısından en küçük ülkesidir. 2012 yılı itibarıyla 50 milyar dolara yaklaşan GSYH ile ekonomik büyüklük açısından birliğin dördüncü ülkesi konumundadır. Uruguay’da, başta bankacılık ve turizm olmak üzere hizmet sektörü diğer bölge ülkeleri ile karşılaştırıldığında ekonomi içinde daha büyük bir paya sahiptir.

Paraguay

Yaklaşık 24 milyar toplam GSYH ve 3.500 dolar kişi başına gelirle MERCOSUR’un en küçük ve en az gelişmiş ekonomisine sahip olan Paraguay, küresel kriz döneminde ekonomisi en fazla dalgalanan ülke olmuştur. Paraguay ekonomisi, 2009 yılında yaklaşık yüzde 3,8 oranında daralmakla birlikte 2010 yılında tarım ihracatının büyük katkısıyla yüzde 13 oranında büyümüştür. 2011 yılında da yüzde 4,3 büyüyen Paraguay ekonomisi 2012 yılında yaşanan kuraklığa bağlı olarak soya üretiminde görülen ciddi üretim azalışı nedeniyle daralmıştır.

Sonuç olarak: MERCOSUR üye ülkelerin ihracat oranlarının artmasına büyük oranda katkıda bulunsa da daha küçük çaplı olan ülkeler Paraguay, Uruguay ve Bolivya tam anlamıyla serbest ticaret bölgesine dâhil olamamıştır. Bunun çözümü Arjantin ve Brezilya gibi örgütün iki süper gücünün sahip olduğu haklara Paraguay, Uruguay ve Bolivya’nın da sahip olmasındır. Ayrıca örgüt tam olarak ortak tavır ve tutumlar içerisinde davranmamaktadır. Buna örnek olarak Venezüella’nın ve Bolivya’nın Amerikan karşıtı tutumlarının aksine Brezilya’nın Amerika için İkinci Dünya Savaşındaki İngiltere’nin konumunu üstlenmesi gösterilebilir.7 Bu durum örgüt içindeki uyumu bozar. Toplam ihracatın örgüt üyesi ülkeler arasında %16’lık bir oranla AB ile yapılan %20’lik ihracatın altında kalması örgütün kendi içindeki ihracatı arttırmasının gerekliliğini göstermektedir.

Gizem DAŞ

KAYNAKÇA:

  1. http://www.mfa.gov.tr/guney-ortak-pazari.tr.mfa
  2.  https://en.wikipedia.org/wiki/Mercosur
  3. http://politikaakademisi.org/2013/02/02/mercosur/
  4. http://ekonomi.gov.tr/portal/faces/blog/newsDetail;jsessionid=js9x1UvwKC9Twrmuc3lfFiYYKdO5PvpfyHN43vOKk3cHvdpMvwZ_!-1909730536?news_id=EK-209484&_afrLoop=677821173952919&_afrWindowMode=0&_afrWindowId=null#!%40%40%3F_afrWindowId%3Dnull%26_afrLoop%3D677821173952919%26news_id%3DEK-209484%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrl-state%3D18lk8dcmp8_4 Sao paulo Ticaret Ateşeliği
  5. Ekonomi Bakanlığı 2012 MERCOSUR Raporu
  6. http://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/regions/mercosur/
  7. Amerika’nı Dış Politikaya İhtiyacı Var mı? /Henry Kissinger/METU Press/Ekim 2002 S.88

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.